Âm vang tù và Jrai: Dấu tích thiêng giữa nhịp sống Tây Nguyên hiện đại

Giữa “phố núi” Pleiku (Gia Lai), căn nhà của Tiến sĩ Lê Quang Lâm giống như một bảo tàng thu nhỏ về văn hóa Tây Nguyên. Toàn bộ tầng 3 được ông dành để trưng bày hiện vật của người Jrai – từ những vật dụng sinh hoạt đến nhạc cụ nghi lễ. Trong đó, bộ sưu tập tù và bằng sừng trâu rừng, bò rừng, ngà voi là phần khiến ông trăn trở và tâm huyết nhất.

Mỗi chiếc tù và đã ngả màu thời gian không chỉ là một hiện vật, mà còn là một câu chuyện về vũ trụ quan, nhân sinh quan của cộng đồng Jrai xưa.

Âm thanh rùng rợn giữa nhà rông cũ

Tiến sĩ Lê Quang Lâm từng bảo vệ luận án tiến sĩ về văn hóa Tây Nguyên tại Pháp, dưới sự hướng dẫn của các nhà dân tộc học nổi tiếng như Georges Condominas và Daniel De Copet. Quá trình điền dã nhiều năm giúp ông hiểu rằng, với người Jrai – cộng đồng từng không có chữ viết – kho tàng văn hóa truyền khẩu (akhan) chính là “chìa khóa” giải mã đời sống tinh thần.

“Tù và không phải ai cũng có. Đó là vật thiêng của làng, được cất giữ trong nhà rông và chỉ sử dụng trong những nghi lễ đặc biệt”, ông Lâm chia sẻ.

Những năm cuối thập niên 1980, khi trở lại các buôn làng, ông chứng kiến nhiều hiện vật bị bỏ quên trong quá trình chuyển mình của đời sống xã hội. Một trong số đó là chiếc tù và bằng sừng trâu rừng được tìm thấy năm 1995 trong một nhà rông cũ ở huyện Sa Thầy (Kon Tum cũ). Âm thanh của nó, theo lời ông, “như tiếng trẻ con khóc”, khiến người nghe rợn tóc gáy.

Chiếc tù và ấy từng là vật dụng chung của làng, nhưng khi không còn sử dụng, già làng đã tặng lại cho ông để bảo tồn. Để khôi phục âm thanh nguyên bản, ông phải tìm nghệ nhân biết sửa lại lưỡi gà – bộ phận quyết định độ rung và sắc thái âm thanh.

Bên cạnh đó là chiếc tù và bằng ngà voi, ông mua lại năm 1988 tại khu vực Ayun Pa (Gia Lai cũ). Nguồn gốc của hiện vật này gần như thất lạc, chỉ biết nó đã qua nhiều đời chủ nhân trước khi đến tay ông.

Cấu trúc đặc biệt, âm thanh vang xa

Theo Tiến sĩ Lâm, cách chế tác tù và của người Jrai rất tinh tế. Sau khi làm sạch sừng, người thợ khoét lỗ giữa thân, gắn một hộp nhỏ hình chữ nhật làm từ cật tre, cố định bằng sáp ong hoặc nhựa cây. Trên nắp hộp tre là lưỡi gà được chuốt mỏng. Trước khi gắn, nghệ nhân đặt lưỡi gà giữa lòng bàn tay, hít thử để kiểm tra độ rung và khả năng phát âm.

Âm thanh tù và trầm hay bổng phụ thuộc vào kích thước sừng. Sừng càng lớn, tiếng càng vang dội. Miệng sừng rộng đóng vai trò như loa cộng hưởng, tạo nên âm sắc trầm hùng, vang xa giữa núi rừng.

Người thổi tù và không chỉ dùng hơi mà còn điều khiển bằng các ngón tay để tạo luyến láy. Chính kỹ thuật này làm nên sự khác biệt của tù và Jrai so với một số loại tù và của cộng đồng khác.

Quan trọng hơn, tù và không phải tài sản cá nhân mà thuộc về cộng đồng làng. Đây là vật thiêng, không được sử dụng tùy tiện.

Khi tiếng tù và dẫn đường cho Yang

Trong đời sống cổ truyền, tù và chỉ vang lên trong những thời khắc đặc biệt: khi dời làng hoặc mừng chiến thắng.

Theo Tiến sĩ Lâm, ngày xưa nếu một làng liên tục gặp tai ương, dịch bệnh, hội đồng già làng sẽ tìm vùng đất mới. Khi đã được thần linh (Yang) đồng ý qua nghi thức bói xà gạt hoặc gạo (Kơwưh yang), đoàn người sẽ khởi hành.

Những người già mang theo linh vật của làng được cất trong giỏ mây, ống tre có nắp. Đi ngay sau là người thổi tù và. Phụ nữ mang bầu nước, đàn ông đi cuối cùng. Tiếng tù và lúc này không chỉ báo hiệu dời làng, mà còn là lời mời gọi thần linh rời nơi ở cũ sang nơi ở mới.

Trái ngược với âm thanh mang tính nghi lễ ấy là tiếng tù và trong lễ mừng chiến thắng. Sau mỗi lần xuất quân thành công, tiếng tù và vang lên trầm hùng giữa tiếng hò reo quanh đống lửa. Âm thanh ấy là biểu tượng của sức mạnh, niềm tự hào và tinh thần cộng đồng.

Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi của đời sống xã hội, tiếng tù và dần vắng bóng nơi buôn làng. “Khoảng 30 năm trước, tôi có một lần hiếm hoi được nghe tiếng tù và trong chuyến đi điền dã. Nay tìm được người có thể chế tác và thổi đúng âm thanh xưa gần như không còn”, ông Lâm tiếc nuối.

Giữ lại âm thanh của quá khứ

Bộ sưu tập của Tiến sĩ Lê Quang Lâm không đơn thuần là những hiện vật cũ kỹ. Đó là ký ức vật chất của một thời xã hội cổ truyền Tây Nguyên, nơi mỗi nhạc cụ đều gắn với niềm tin và trật tự cộng đồng.

Giữa nhịp sống hiện đại, tiếng tù và – từng rùng rợn, thiêng liêng và trầm hùng – nay chỉ còn vang lên trong ký ức và qua những hiện vật được gìn giữ cẩn trọng. Việc bảo tồn không chỉ là lưu giữ một nhạc cụ, mà còn là giữ lại một phần hồn cốt văn hóa.

Bảo tồn di sản không chỉ là nhiệm vụ của nhà nghiên cứu, mà cần sự chung tay của cộng đồng và thế hệ trẻ. Khi những âm thanh như tiếng tù và Jrai được lắng nghe và thấu hiểu, đó cũng là lúc quá khứ tiếp tục sống trong hiện tại.

Hải Long