Gấu Bắc Cực ở Svalbard: Béo lên giữa băng tan – tín hiệu tích cực hay chỉ là khoảng lặng tạm thời?

Nghịch lý giữa băng tan và thể trạng gấu Bắc Cực

Trong nhiều năm qua, gấu Bắc Cực thường được xem là “biểu tượng nạn nhân” của biến đổi khí hậu. Băng biển – nền tảng sinh tồn giúp chúng săn hải cẩu – tan chảy đồng nghĩa với nguy cơ thiếu thức ăn, suy giảm thể trạng và đe dọa khả năng sinh sản. Tuy nhiên, thực tế tại quần đảo Svalbard của Na Uy lại đang đặt ra một câu hỏi lớn cho giới khoa học: Vì sao gấu Bắc Cực ở đây vẫn “béo khỏe” dù số ngày không có băng ngày càng tăng?

Dữ liệu 27 năm và những phát hiện bất ngờ

Một nhóm các nhà khoa học thuộc Viện Nghiên cứu Địa cực Na Uy đã theo dõi quần thể gấu Bắc Cực tại Svalbard trong suốt 27 năm. Trọng tâm của nghiên cứu là so sánh chỉ số thể trạng (BMI) – thước đo phản ánh cân nặng và lượng mỡ dự trữ – với tốc độ tan chảy của băng biển tại khu vực biển Barents xung quanh.

Kết quả khiến chính các tác giả cũng phải bất ngờ: trong suốt giai đoạn nghiên cứu, khi băng biển dần rút đi, gấu Bắc Cực tại Svalbard không suy kiệt như dự đoán mà trái lại có xu hướng tăng cân. Nghiên cứu này được công bố trên tạp chí Scientific Reports, thu hút sự chú ý lớn của cộng đồng khoa học quốc tế.

Ông Jon Aars, nhà khoa học cấp cao và là tác giả chính của nghiên cứu, thừa nhận sự thay đổi trong nhận thức của chính mình: “Khi tôi bắt đầu nghiên cứu, tôi tin rằng gấu Bắc Cực sẽ gặp khó khăn, gầy đi và đối mặt với nguy cơ giảm khả năng sinh sản cũng như sinh tồn. Nhưng rõ ràng, tôi đã sai.”

Theo số liệu mới nhất, quần thể gấu Bắc Cực tại Svalbard hiện duy trì ổn định ở mức khoảng 2.650 cá thể, trong khi số ngày không có băng biển đã tăng thêm khoảng 100 ngày so với thời điểm bắt đầu nghiên cứu. Đây là một nghịch lý khó lý giải nếu chỉ dựa trên những mô hình dự báo khí hậu truyền thống.

Thích nghi linh hoạt: Chìa khóa giúp gấu Bắc Cực “qua bão”

Lý giải cho hiện tượng này, các nhà khoa học cho rằng gấu Bắc Cực ở Svalbard đang thể hiện khả năng thích nghi đáng kinh ngạc. Khi băng biển mỏng đi và phân mảnh, việc săn bắt hải cẩu – nguồn thức ăn ưa thích – trong ngắn hạn lại trở nên dễ dàng hơn, do hải cẩu tập trung dày đặc trên những mảng băng còn sót lại.

Không chỉ vậy, một bộ phận gấu Bắc Cực còn mở rộng “thực đơn”. Theo Tiến sĩ Aars, một số cá thể đã chuyển sang săn tuần lộc và hải mã, những loài có số lượng gia tăng nhờ các biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt trong nhiều thập kỷ qua. Những con khác tận dụng các nguồn thức ăn mới trên đất liền, như trứng chim biển, thay vì chỉ phụ thuộc hoàn toàn vào hải cẩu.

“Chúng luôn biết cách tận dụng hoàn cảnh và tìm ra giải pháp,” ông Aars nhận định. “Khả năng linh hoạt này đang giúp một bộ phận gấu Bắc Cực duy trì – thậm chí cải thiện – thể trạng trong bối cảnh môi trường thay đổi nhanh chóng.”

Ranh giới mong manh của sự “tăng cân”

Dù vậy, các nhà khoa học đều thống nhất rằng tín hiệu tích cực này không đồng nghĩa với tương lai an toàn. Bắc Cực đang ấm lên với tốc độ nhanh gấp nhiều lần so với mức trung bình toàn cầu. Riêng khu vực biển Barents, nhiệt độ đã tăng khoảng 2°C kể từ năm 2000, và tốc độ mất băng biển tại đây được ghi nhận là nhanh nhất trong số 19 khu vực sinh sống của gấu Bắc Cực trên toàn Bắc Cực.

Tiến sĩ Aars cảnh báo: “Sẽ có một giới hạn. Khi giới hạn đó bị vượt qua, gấu Bắc Cực sẽ bắt đầu sụt cân và gặp nhiều vấn đề hơn trong sinh tồn và sinh sản. Điều chúng ta chưa biết là thời điểm đó sẽ đến sau 5, 10 hay 20 năm nữa.”

Nghiên cứu cũng chỉ ra sự khác biệt rõ rệt giữa các nhóm gấu. Khoảng 250 cá thể gấu tại Svalbard có xu hướng sống cố định hơn, ít di chuyển và tìm được nhiều thức ăn trên đất liền. Trong khi đó, nhóm lớn hơn vẫn phụ thuộc vào băng biển, phải di chuyển theo các mảng băng trôi để săn hải cẩu. Khi băng tan xa hơn, những cá thể này buộc phải bơi quãng đường dài hơn, tiêu tốn rất nhiều năng lượng – một yếu tố có thể đảo ngược xu hướng tăng cân hiện tại.

Không thể suy rộng cho toàn Bắc Cực

Giới khoa học nhấn mạnh rằng kết quả tại Svalbard không phản ánh toàn bộ bức tranh của loài gấu Bắc Cực. Trên phạm vi toàn cầu, số lượng gấu Bắc Cực ước tính khoảng 26.000 cá thể, phân bố trong 20 quần thể riêng biệt. Theo Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), hiện chỉ có hai quần thể đang tăng số lượng, bốn quần thể ổn định, ba quần thể suy giảm, và 11 quần thể còn lại thiếu dữ liệu đánh giá.

Ông John Whiteman, nhà khoa học trưởng của Polar Bears International và phó giáo sư tại Đại học Old Dominion, thẳng thắn nhận định: “Khi băng biến mất, cuối cùng gấu Bắc Cực cũng sẽ biến mất. Vấn đề chỉ là trong ngắn hạn, liệu các điều kiện khu vực có đủ để giúp chúng tồn tại thêm một thời gian hay không.”

Khoảng lặng trước thử thách dài hạn

Bên cạnh biến đổi khí hậu, gấu Bắc Cực còn phải đối mặt với hàng loạt mối đe dọa khác như gia tăng hoạt động vận tải biển, ô nhiễm hóa chất trong chuỗi thức ăn và nguy cơ săn bắn trái phép. Việc thu thập dữ liệu thực địa cũng đầy rủi ro, khi các nhà khoa học phải tiếp cận gấu trong điều kiện khắc nghiệt, thậm chí đối mặt với nguy hiểm tính mạng.

Thực tế gấu Bắc Cực ở Svalbard đang béo lên giữa băng tan là một tín hiệu đáng chú ý, cho thấy khả năng thích nghi đáng nể của loài vật biểu tượng này. Nhưng các nhà khoa học đồng thuận rằng đây không phải là lý do để lạc quan thái quá. Đằng sau những chỉ số tích cực ngắn hạn là một tương lai đầy bất định, nơi giới hạn sinh thái có thể bị vượt qua bất cứ lúc nào.

Biến đổi khí hậu không tác động đến mọi khu vực theo cùng một cách. Hiểu đúng những khác biệt này là chìa khóa để xây dựng các chiến lược bảo tồn hiệu quả. Việc tiếp tục đầu tư cho nghiên cứu dài hạn và bảo vệ môi trường Bắc Cực không chỉ là để cứu gấu Bắc Cực, mà còn để bảo vệ sự cân bằng mong manh của hệ sinh thái toàn cầu.

Nguyễn Hồng Linh